پنجشنبه 15 اسفند 1392 10:17 ق.ظ نظرات ()

فتح سیبری به دست یرماک ، اثر واسیلی سوریکوف


مترجم: شاهو صالح

خان نشین سیبری دولت مسلمانی بود که در شرق منطقه میانی کوهستان اورال قرار داشت . فتح آن به دست یرماک ، جنگاور و ماجراجوی قزاق در سال 1582 میلادی ، سرآغازی بر فتح سرزمین سیبری به دست روسیه بود .

بازیگران

روسیه

جمهوری نووگورود طی دوره شکوفاییش توانسته بود  یک امپراتوری تجارت خز را در مناطق شمالی روسیه ، شمال کوهستان های اورال و حتی فراتر از آن ایجاد کرده و گسترش دهد . مناطق شرقی نووگورود اندک اندک در حال تبدیل شدن به نواحی تحت کنترل امیرنشین مسکو بود . میان مسکو و کوه های اورال ، خان نشین قازان واقع بود که در سال 1438 از اردوی طلایی جدا شده بود . امیرنشین مسکو در سال 1478 نووگورود و در 1552 قازان را به تصرف درآورد . این رویدادها باعث رسیدن قلمرو مسکو به شهر پرم و رودخانه کاما در شمال شرقی قازان شده بود . در سال1558 خاندان استروگانف املاک فراوانی در منطقه به دست آورد و شروع به توسعه دادن آن کرد. مقاومت محلی پراکنده ای در برابر استروگانف ها شروع شد . خان سیبر در 1573 پسرش را برای حمله به تازه واردان اعزام کرد . امیرنشین مسکو به استروگانف ها اختیار تام برای مقابله با سیبریایی ها اعطا کرد . اما درگیری جدی میان دو طرف رخ نداد .

سیبری

مناطق میانی اورال در عرض شهر پرم زمین های نسبتا پستی بودند و گذشتن از آن ها آسان بود . این ناحیه محل سکونت مردم ووگول ( مانسی ) و شمال توبولسک اقامت گاه اوستیاک ها ( مردمان خانتی) به شمار می رفتند . در همین زمان تعدادی از تاتارهای سیبری دولت خان نشین سیبر را تاسیس کرده و با ایجاد یک طبقه حاکم نظامی بر جمعیت غیرمسلمان منطقه حکمرانی می کردند . این تاتارها مسلمانان ترک – مغول نژادی بودند که از نواحی جنوبی آمده بودند . در این میان دو طایفه برای کسب قدرت بیشتر در رقابت به سر می بردند : خاندان شیبانی که  از نوادگان چنگیزخان به شمار می آمد و دیگری تایبوجیدها که از ساکنان محلی بودند . در سال 1573 ، کوچوم خان که یک شیبانی بود رقبای تایبوجید خود را شکست داد و قدرت را در منطقه به دست گرفت . پیش از سال 1571 خان نشین باج نسبتا اندکی به مسکو می پرداخت . تاریخ نگاری های سیبریایی و منابع دست دوم انگلیسی غیرکامل و متناقض به نظر می رسند . سال شروع توسعه طلبی های روسها ، جزییات مسیرها و محل درگیری نبردها  مشکلات عمده تاریخ های مربوط به سیبری هستند .



تصرف خان نشین سیبر

یرماک نخست کارش را به عنوان یک راهزن در ولگا شروع کرد . در 1577 امیرنشین مسکووی این راهزنان را با اعمال زور پراکنده کرد . مدتی بعد ( احتمالا 1579 ) ، یرماک وارد شهر پرم شد . این که آیا در این زمان  یرماک قصد حمله به سیبری را داشته است چندان روشن نیست . به نظر می رسد عملیات در مرحله نخست بیشتر اکتشافی بوده اما در مراحل بعدی و با آشکار شدن ضعف خان نشین سیبر منجر به فتح آن گردیده است . هم چنین  این مساله که یرماک خود کار را شروع کرده یا توسط استروگانف ها و برای خلاصی از شر مردان مسلح تحت اختیارش مامور به این کار شده محل تردید است . یرماک 540 نفر قزاق تحت فرمان خود داشت . استروگانف ها بخش اعظم منابع مورد نیاز و همچنین 300 مرد دیگر ( عمدتا اسیران جنگی ) را در اختیار یرماک گذاشتند .

در تابستان 1581 یرماک حرکت خود را از شهر پرم شروع کرد  (البته در مورد تاریخ شروع حرکت یرماک و همچنین فتح سیبری میان مورخان اختلاف فراوانی وجود دارد) . حرکت از راه رودخانه چوسووایا و به سمت جنوب پی گرفته شد . با کم شدن عمق رودخانه و سرد شدن هوا ، مردان یرماک شروع به ساختن منازل پاییزی در کوهستان کردند . در این جا بود که قزاقان به مردمان بومی مانسی یورش بردند ، امری که گسترش یافتن خبرش مقاومت های بعدی بومیان را در پی آورد . با رسیدن بهار یرماک از اورال گذشت و به رودخانه بارانچا رسید . حرکت به سوی جنوب ادامه یافت و تا رودخانه تورا دنبال کرده شد . در جنوب شرق این منطقه یرماک با یک امیر محلی به نام اپانچا درگیر شد و در محلی که بعدها تورینسک نام گرفت او را شکست داد . طی ادامه مسیر به سوی جنوب ، سه درگیری پیروزمندانه دیگر  نیز با بومیان رخ داد . سرانجام قزاقان به رودخانه ایرتیش و توبولسک امروزی رسیدند  که در 12 مایلی شرق آن قلمرو خانات سیبر شروع می شد . روستای عتیق – میرزا به دست مهاجمان افتاد و از آن جا حمله ناموفق آنان به سیبر آغاز گردید . چند روز بعد حمله دیگری شروع شد . فرمانده نیروی مدافع ، مامت –کول زخمی شد و این امر به بی نظمی میان مدافعان بومی انجامید . با ادامه درگیری ، نخست اوستیاک ها و سپس ووگول ها گریختند و تاتارها را تنها گذاشتند . کوچوم خان شبانه فرار کرد و  نیروی فرستاده روس ها صبح روز بعد وارد پایتخت خان نشین سیبر شد . این اتفاق احتمالا در اکتبر 1582 رخ داده است . مهاجمان 107 نفر تلفات داشتند .


 زره و سلاح بومیان سیبری

اشغال

طی چند ماه آینده ، سران قبایل مختلف فرمان برداری خود از روسها را اعلام کردند . یرماک ناباورانه خود را فرمانروای خان نشین دید . برای اعلام خبر فتح سیبر ، 50 مرد به رهبری ایوان کولتسو به همراه 5200 دست خز به عنوان هدیه به مسکو اعزام گردیدند . در همین حال اوستیاک ها و ووگول ها هنوز در حال دست اندازی به قلمرو پرم بودند . ایوان مخوف ، فرمانروای آن دوره روسیه گمان برد که یرماک عامل این کار بوده و طی نامه ای خشم آلود از استروگانف ها خواست یرماک را برای حفاظت از پرم فرابخوانند . چند روز بعد فرستادگان یرماک به مسکو رسیدند . تزار سریعا تغییر نظر داد و قول داد برای یرماک قوای کمکی بفرستد . او برای یرماک هدایایی از جمله یک دست زره باکیفیت فرستاد .

قزاقان شروع به ارسال دسته های مهاجم برای جمع آوری باج و خراج کردند .  بوگدان بریازگا  در کرانه شمالی ایرتیش و تا نقطه اتصال آن با رودخانه اوب پیش رفت . یرماک خود به جست و جو در ناحیه تاودا پرداخت . این که کوچوم خان در این دوره کجا به سر می برد معلوم نیست . برادر زاده او ، مامت –کول ، چندبار به روس ها و قزاقان حمله کرد  و سرانجام در کرانه رودخانه واگای اسیر شده و به مسکو فرستاده شد ، جایی که بعدها در  آن زندگی موفقی را تجربه کرد . سید احمد ، رقیب تایبوجید نژاد کوچوم خان ، به منطقه بازگشت و طرفدارانی دور خود جمع کرد . مسئولان محلی که سابقا تحت فرمان کوچوم بودند از یرماک خواستند که در جنگ با این بیابانگردان به آن ها کمک برساند . چهل نفر قزاق تحت فرمان ایوان کولتوسو به منطقه رسیدند اما طی درگیری کشته شدند . این حمله توسعه طلبانه شکست خورد . به نظر می رسد با شروع خیزش عمومی بومیان  ترک کردن دژهایی که قزاقان و روس ها در آن ها مستقر شده بودند دیگر امنیت نداشت . در نوامبر 1584 ، 500 نفر نیروی ذخیره از جمله استرلتسی ها ( گارد ویژه تزار ) از روسیه به کمک قزاقان شتافتند . غذای کافی موجود نبود و افراد زیادی طی زمستان تلف شدند . در ماه مارس پیروان کوچوم سیبر را محاصره کردند . با رسیدن نیروی کمکی به قزاقان ، این محاصره نیز دو ماه بعد شکسته شد .

در ماه آگوست 1585 به یرماک خبر رسید کاروانی از راه جنوب در حال رسیدن است و کوچوم قصد غارت آن را دارد . یرماک در طول رودخانه ایرتیش به راه افتاد تا هم کاروان و هم کوچوم را شکار کند اما دریافت که کاروانی در کار نیست . یک شب طوفانی مردان کوچوم  حمله کردند و بیشتر روس ها و قزاقان را که در خواب بودند کشتند . در روایتی که ممکن است درست هم باشد ، حکایت شده که یرماک سعی کرد با پناه بردن به یک قایق از راه رودخانه فرار کند ، اما به سبب وزن زیاد زرهی که تزار به او بخشیده بود غرق شد .

شرق اورال  : تیومن در کرانه رودخانه تورا و سیبر ( قاشلیق ) در به هم پیوستگی ایرتیش و توبول .خانات سیبر به احتمال زیاد کوچکتر از ناحیه زرد رنگ بوده است .


غرب اورال : رودخانه کاما و شهر پرم

سیبری به حال خود رها می شود

فرماندهی قزاقان پس از یرماک به ایوان گلوخوف داده شد . با تنها 150 نفر نیروی باقی مانده ، ایوان پی برد که باقی ماندن ممکن نیست و از راه رودخانه های ایرتیش و اوب و گذر از شمال کوه های اورال به روسیه بازگشت . علی ، پسر کوچوم خان ، شهر سیبر را پس گرفت اما توسط سید احمد بیرون رانده شد . از روسیه نیروهای دیگری به فرماندهی منصوروف سررسیدند ، اما این نیروها هم قدرتی برای کنترل اوضاع نداشتند . با فرارسیدن بهار 1586 آن ها هم با گذشتن از اورال به روسیه بازگشتند .

 

اشغال دوباره سیبری

یرماک شکست خورد ، اما خان نشین سیبر فروپاشیده بود و سید احمد نتوانست آن را احیا کند . منطقه در دست روسای قبایل محلی که سلاح های آتشین اندکی داشتند تقسیم شد . سیاست روس ها احداث دژها و استحکامات به صورت متناوب بود ، تاکتیکی که در گسترش امیرنشین مسکو به سوی جنوب هم استفاده شده بود . در سال 1586 ، یک نیروی 300 نفره روسی دژی در ناحیه تیومن احداث کرد و در 1587 دژ دیگری در توبولسک ساخته شد . در 1588 سید احمد و سردار کوچوم خان ، کاراچا ، با خدعه به توبولسک دعوت شدند و پس از دستگیری به مسکو ارسال گردیدند . در سال 1594 دژ تارا در منطقه میانی ایرتیش و برای حفاظت از راه کاروان رو تاسیس شد . سال 1591 شاهد الحاق قلمرو مردم مانسی در کرانه رودخانه کوندا به روسیه بود . دژ سورگوت در سال 1594 و در محل پیوستن ایرتیش به اوب بنیان نهاده شد . در 1594 شاهزاده پلیم از روس ها شکست خورد . کوچوم خان حملاتی ترتیب داد اما در استپ بارابینسک و در 1598 مغلوب روس ها شد . شهر کتسک در سال 1602 تاسیس گردید و مسیر روس ها به سوی رودخانه ینی سی را معین کرد .

 

منبع

http://en.wikipedia.org/wiki/Russian_conquest_of_Siberia